Europa 2020
Symbolem porażki Strategii Lizbońskiej w Polsce, i w pozostałych państwach członkowskich Unii Europejskiej (UE), jest portal informacyjny strategializbonska.pl - zawierający "aktualności" na temat realizacji strategii z... 2006 r. Po przedstawieniu projektu nowej strategii gospodarczej pt. "Europa 2020" przez Komisję Europejską (KE) i marcowej debacie w Parlamencie Europejskim (PE), można mieć jednak podstawy do optymizmu.

Przede wszystkim, dokument KE jest bardziej realistyczny niż Strategia Lizbońska. W sposób wyraźny wyodrębniono w nim trzy strategiczne priorytety UE na najbliższą dekadę oraz pięć szczegółowych celów, których realizację będzie można podsumowywać na bieżąco - w rocznych raportach. W ramach trzech priorytetów, KE postawiła na: gospodarkę opartą na wiedzy (inwestycje w badania i naukę, szerokopasmowy Internet), wykształcone społeczeństwo (promowanie tzw. "konkretnych" umiejętności, wydłużenie okresu pracy i nauki - np. w programach kształcenia ustawicznego, zwiększenie liczby miejsc pracy) oraz "zieloną gospodarkę" (ochrona środowiska, walka ze zmianami klimatycznymi, wydobywanie energii ze źródeł odnawialnych). Priorytetom odpowiadają konkretne cele:
1) wzrost liczby osób (w wieku 20-64) posiadających pracę - do poziomu 75% (obecnie 69%);
2) zwiększenie nakładów finansowych na badania i innowacje - do poziomu 3% PKB UE (obecnie poniżej 2% - w porównaniu do 2,6% w USA);
3) przeciwdziałanie zmianom w klimacie poprzez redukcję emisji CO2 o 20% w porównaniu z 1990 r. i osiągnięcie pułapu 20% energii ze źródeł odnawialnych;
4) wzrost odsetka osób z wykształceniem wyższym - do poziomu 40% (obecnie 31%) - i zapobieganie przedwczesnemu kończeniu edukacji
5) redukcja liczby osób żyjących w biedzie - do poziomu 60 mln (obecnie 80 mln w blisko 500 mln społeczeństwie UE).

Jak argumentujemy w grupie politycznej Socjalistów i Demokratów, cele mogłyby być odważniej zarysowane, szczególnie w tematach ochrony środowiska i walki z biedą. Część diagnoz trąci też ogólnością i ignoruje przyczyny problemów, koncentrując się na liczbach. Dla przykładu jeden z bardziej enigmatycznych fragmentów tekstu: w kwestii walki z biedą zaleca się "promocję wspólnej odpowiedzialności za walkę z biedą i wykluczenie społeczne". Niemniej, w instytucjach UE panuje ogólny konsens co do wytyczonych kierunków i zaproponowanych wartości. Prawdziwa batalia o strategię rozpocznie się dopiero wraz z "tłumaczeniem" celów na zadania dla 27 państw członkowskich. I, jak zwykle przy dużych unijnych projektach, część państw nie zechce odegrać roli pokornego ucznia.

"Europa 2020" zakłada bowiem ścisłą współpracę między rządami a KE. Komisja oraz przewodniczący Rady Europejskiej (RE), Herman van Rompuy, woleli uniknąć błędu z przeszłości i zostawienia strategii bez wskazania aktorów odpowiedzialnych za jej wdrażanie. Do czerwca br. - kiedy strategia zostanie oficjalnie przyjęta na szczycie RE - każde państwo musi ustosunkować się do dokumentu KE i zaproponować krajowe działania. Trudne, pewnie i całonocne negocjacje na szczycie RE wydają się nie do uniknięcia, zważywszy na zróżnicowane poziomy rozwoju państw członkowskich i odmienne potrzeby. Również polski rząd będzie najpewniej negocjował twardo, próbując "wykręcić się" z postanowień dotyczących ochrony środowiska. Jak będzie przebiegała realizacja "Europy 2020", gdy stolice porozumieją się już co do podstawowego podziału zadań?

W ostatnim kwartale państwo będzie wysyłało do KE program działań na następny rok, w którym odniesie się zarówno do pięciu celów, jak i pracy wykonanej dotychczas. Po ocenie w KE i RE, Komisja wyda państwu rekomendacje z uwzględnieniem silnych i słabych stron, i określi czas (np. 2 lata) na przeprowadzenie zmian. Na marcowych szczytach RE będzie zaś dokonywana coroczna ocena postępów w realizacji strategii. Dzięki tak pomyślanej procedurze temat strategii ma nie przepaść wśród innych unijnych projektów (a w najbliższym czasie tych nie zabraknie, wspominając tylko negocjacje nowej perspektywy finansowej czy kształt Wspólnej Polityki Rolnej) i regularnie przypominać politykom o kluczowych wyzwaniach. Tak, by w 2015 r. Europa nie obudziła się z ręką w... kryzysie i konkluzją, że środowisko, biedni i bezrobotni muszą poczekać do "lepszej" strategii w 2020 r. Dla niepokornych Komisja i Rada Europejska szykują cały zestaw sankcji.

Podążając od najmniej do najbardziej dotkliwych, za brak realizacji strategii członków UE czeka publiczna krytyka ("naming and shaming") i ostrzeżenia, wydawane przez Komisję ("policy warnings"). Na obecnym etapie prac nad dokumentem nie wiadomo jeszcze, jakie będą konsekwencje zignorowania ostrzeżenia, lecz - w odróżnieniu od Strategii Lizbońskiej - bardzo prawdopodobny jest wariant utraty dostępu do części unijnych funduszy czy kredytów w Europejskim Banku Inwestycyjnym. Za takimi sankcjami opowiadają się zarówno premier Hiszpanii Jose Zapatero, jak i przewodniczący Van Rompuy, który może zresztą liczyć na poparcie wielu posłów do PE.

Z perspektywy moich prac w Parlamencie Europejskim, doceniam fakt, że Komisja dostrzegła w "Europie 2020" dwa istotne problemy: braku wolnego rynku w Internecie, nadążającego za dynamicznymi zmianami w "realu", oraz potrzebę poprawy jakości stanowionego prawa. Pierwszy doskwiera obywatelom UE na co dzień; wystarczy wspomnieć możliwość legalnego zakupu w Internecie nagrań muzycznych w krajach skandynawskich (to wciąż "Internet-fiction" w wielu państwach UE, w tym w Polsce) czy brak wspólnej linii wobec takich inicjatyw, jak Google Books, co owocuje podziałem na "lepszych" i "gorszych" obywateli UE. Ergo takich, których wydawcy i autorzy porozumieli się z koncernem i mają nieograniczony dostęp do serwisu (Wielka Brytania), i takich, którym pozostaje możliwość obejrzenia okładki (Polska). Drugi problem - jakości stanowionego w UE prawa - rodzi ważne pytanie. Jak ulepszyć proces legislacyjny w UE, żeby nie był on oskarżany o ustalanie "prawidłowej" krzywizny banana, ale by wprowadzane prawo było potrzebne, czytelne i, przede wszystkim, przestrzegane? W tym kontekście z zadowoleniem przeczytałam o wzmocnieniu tzw. ewaluacji ex post w ramach "Europy 2020". Mówiąc krótko, oznacza ona tyle, że Komisja będzie bardziej uważnie przygladać się, jakie są efekty stanowionego prawa.

Na marcowym spotkaniu z eurodeputowanymi Herman Van Rompuy słusznie zauważył, że UE ma tendencję do zapominania o swoich osiągnięciach przy jednoczesnym celebrowaniu porażek - np. Strategii Lizbońskiej. Przez ostatnie dwie dekady Unia rozszerzyła się trzykrotnie, przyciągnęła mnóstwo inwestycji zagranicznych, wprowadziła wspólną walutę, zreformowała rolnictwo ("połykając" takie rolnicze kraje jak Polska) i, na koniec, poradziła sobie z największym kryzysem gospodarczym od 70 lat. Mało? Niekoniecznie, choć nikt nie zaprzecza, że warto by było dopisać w przyszłości do tej listy także "Europę 2020". Cytując Jose Manuela Barroso, który czuje się współodpowiedzialny za strategię, "nadeszła chwila prawdy dla Europy".